Als ‘rouw’ voor jou als volwassene al zo’n moeilijke fase is, hoe moet het dan wel niet voor een kind zijn? Jij kunt bepaalde gevoelens en emoties nog enigszins plaatsen. Voor jou zijn veel processen logisch en je kunt het rationeel benaderen, maar voor een kind is dat anders. In zijn angst of boosheid kan het dingen zelf gaan invullen en daardoor gedragsproblemen krijgen of juist heel stil worden. Omdat jij zelf ook met je eigen verdriet zit, valt het niet altijd mee om je kind goed op te vangen. Schakel daarom tijdig professionele hulp in.

Kinderverpleegkundige

Ik ben van huis uit kinderverpleegkundige en altijd werkzaam geweest in de palliatieve en terminale zorg. Daarin miste ik vooral de tijd om voldoende begeleiding te bieden richting de ouders en het kind. Dat werd alleen maar erger naarmate het klimaat in de zorg veranderde en de tijd die je aan een patiëntje kon en mocht besteden voornamelijk werd afgemeten aan de duur van de verpleegkundige handelingen die je bij het kind moest verrichten. Dat voelde niet oké en vond ik erg lastig. Het heeft me getriggerd om de opleiding ‘Rouw en Verlies’ te volgen en mijn eigen praktijk te openen, omdat ik merkte dat er wel enorme behoefte aan deze begeleiding is.

Rouw- en verliesbegeleiding

Nog één dag per week werk ik als kinderverpleegkundige aan huis en verder bied ik rouw- en verliesbegeleiding vanuit mijn eigen bedrijf. Daarbij kan het gaan om verschillende situaties. Wanneer er ziekte in het gezin is kunnen kinderen gedragsproblemen vertonen, omdat ze vaak niet weten wat er aan de hand is of wat er gebeurt. Kinderen voelen heel veel, maar kunnen dat nog niet plaatsen of begrijpen. Ik ga op een speelse en creatieve manier met het kind aan de slag. Door middel van ‘poptalk’, tekenen, rollenspel of het spelen met het eigen speelgoed probeer ik de onderliggende boodschap bloot te leggen die het kind in het spel laat zien. Op die manier probeer ik een vertrouwensband op te bouwen met het kind, maar uiteraard ook met de ouders.

Puur en onbevangen

Kinderen zijn echt nog zo puur en onbevangen. Ze pikken signalen van angst en onzekerheid op. Ze vangen altijd wel het één en ander op en de ‘gaten’ gaan ze zelf invullen. Tijdens het spel probeer ik die boven water te krijgen en er eerlijk antwoord op te geven.

Kistje knutselen

Wat voor zaken er zoal met een kind besproken worden? Dat is heel divers, maar het heeft natuurlijk wel vaak met de dood en verlies te maken. Wat gebeurt er bijvoorbeeld met je wanneer je dood gaat? Het is wel eens voorgekomen dat ik samen met het kind een kistje heb geknutseld. Voor ouders kan dat best confronterend zijn, maar het kind kon er zijn verhaal in kwijt en daar ging het om.

Mooiste vorm van zorg

Ik kom niet alleen in de terminale fase, maar ook in de palliatieve fase, die soms wel jaren kan duren. Dat is de mooiste vorm van zorg, omdat je in het traject voor het sterven al zoveel kunt doen. Een kind met een spierziekte moet bijvoorbeeld iedere keer weer afscheid nemen van bepaalde functies of vaardigheden. Dat zijn langdurige processen waarbij je echt een band opbouwt en daardoor een stukje kwaliteit en rust kunt aanbieden. Als het moment dan daar is, dat het kind gaat overlijden, kun je zoveel meer begeleiding bieden doordat je al een band hebt opgebouwd. Dat is de essentieel in dit vak.

Kwaliteit bieden

Voor mezelf is het soms ook best heftig. Ik zorg er dan wel voor dat ik mijn eigen grenzen ken, maar soms komt het wel erg dichtbij en dan grijpt het me aan. Gelukkig kan ik het redelijk goed van me afschrijven. Het besef dat ik kwaliteit kan bieden, ook al kan ik de situatie niet veranderen, geeft met houvast. Dát is waar ik het voor doe en wat dit vak zo mooi maakt. dG

Het zien van de dood vanuit de ogen van een tienjarig jongetje is en blijft een ontroerende ervaring voor mij. Na een lange strijd en uitputting gaven de artsen aan dat niet alle behandelingen meer mogelijk waren, waardoor het einde in zicht kwam. Wat ben ik dankbaar dat ik als verliesbegeleider zijn emoties en angsten met hem in beeld kan brengen, zodat ze niet in de weg gaan zitten in de tijd die hij nog heeft in het leven.

Verlies

hIn dit artikel vertelde ik over deze tienjarige jongen. Als verliesbegeleider maak ik ook vaak de andere kant mee: hele jonge kinderen die iemand verliezen of hebben verloren die belangrijk voor hen was. Dit was bijvoorbeeld het geval bij Nilo, een ontzettend lief jongetje van zeven jaar oud. Sinds het overlijden van zijn beste vriendje Sjoerd, was de doorgaans vrolijke en open Nilo een stuk stiller dan anders. Hij had weinig zin om te spelen en ging na school meteen naar zijn kamer, om daar alleen te zijn. Als zijn ouders zijn overleden vriend ter sprake brachten, dan reageerde Nilo niet. Zijn ouders hadden het een tijdje aan gekeken. Maar toen Nilo na een maand nog steeds zo teruggetrokken en stil was, hadden ze mij benaderd.

Poptalk

Nilo weet dat ik ben gestuurd door zijn ouders vanwege wat hij heeft meegemaakt. Op zijn gezicht is de opluchting af te lezen toen duidelijk werd dat ik niet kwam om met hem te praten. Bij binnenkomst had ik namelijk al meteen mijn bakken met Playmobil uitgestald. Na een aantal minuten wat aarzelend de ruimte te hebben rondgekeken, durfde hij naar de bak met Playmobilstukken te lopen. Eerst pakte hij een zandbak, met daarin verschillende schepjes en emmertjes. Ook heeft hij twee poppetjes in de zandbak gezet die kinderen moeten voorstellen. Eentje met een donkere huidskleur, eentje die blank is. Hij wees naar het blanke poppetje. ‘Die ene is Sjoerd, en die ander ben ik.’

Samen in de zandbak

Nilo vertelde dat Sjoerd en hij tijdens elke schoolpauze samen in de zandbak speelden. Met de poppetjes laat hij zien hoe hij de vriendschap beleefde, en hoe belangrijk die voor hem was. ‘En hoe is het nu met jou en Sjoerd?’ vraag ik dan voorzichtig. ‘Kun je dat ook laten zien? Het bruine poppetje zit bij de zandbak, het blanke poppetje mist. Ik vraag hem waarom hij daar alleen zit. Nilo is even stil. Dan klinkt het zacht: ‘Sjoerd moest in het ziekenhuis omdat hij ineens heel erg ziek werd. En toen… toen is hij niet meer teruggekomen.’ Er rolt een traan over zijn wang. Ook ik voel een brok in mijn keel. Ik vraag hem of hij een idee heeft waar Sjoerd nu is. Hij is weer even stil, en schudt dan zijn hoofd. Dat weet ik niet zo goed.’ Dan klinkt het vastbesloten: ‘Maar later zullen we weer samen zijn.’

Glimlach

In de volgende sessies zal ik verder gaan met de dankbare taak om Nilo verder te begeleiden in zijn proces van verdriet en rouw. Na deze eerste sessie heeft Nilo namelijk, met een glimlach op zijn gezicht, aangegeven dat ik nog een keer mag terugkomen. Hoeveel sessies er voor hem nodig zijn om alles een plekje te kunnen geven, en weer de ruimte te vinden om ook weer met andere kindjes te spelen, kan ik niet van tevoren zeggen. Ieder kind is uniek. Er is altijd een mogelijkheid voor een oplossing, en ik neem alle tijd om die, samen met het kind en jij als ouder, te vinden. En heel vaak is die oplossing dichterbij dan je denkt.

Uit eigen ervaring

Als geen ander weet ik hoe een ingrijpende gebeurtenis als het verliezen van een goede vriend je diep van binnen kan raken. Maar ik weet ook dat de kracht om door te gaan in je zit. Ik heb de Kinderhoeksteen opgericht om kinderen deze kracht te laten (her)ontdekken en te gebruiken. Het is mijn missie om het kind en het gezin een stapje in de goede richting te helpen. Zo leren zij allemaal, op hun eigen manier, om te gaan met de processen van rouw, verlies en verdriet.

Wat mij al een tijdje bezig houdt is; waarom is het zo lastig om hulp te vragen bij emoties? Waarom vragen we pas hulp als het misgaat of als we de controle over onze emoties kwijt raken? Is hulp vragen dan een teken van zwakte of is hulp accepteren iets wat je zwak maakt? Vragen waar ik maar geen tevreden antwoord op kan vinden. Hoe mooi zou het zijn als we hulp durven te vragen voordat het mis gaat of als je iets ziet aankomen. Kijk bijvoorbeeld naar onze kinderen, wij volwassenen leren kinderen dat ze hulp mogen vragen als iets niet lukt. Dat is heel normaal bij het opgroeien. Ik denk dat het helpt als we daar meer naar zouden kijken zonder het gelijk te willen oplossen.

Niet goed relativeren

We zien dingen vaak wel aankomen, maar zijn dan vooral bezig met het er niet laten zijn of alleen met korte termijn oplossingen. Gedachtes als “wat moeten mensen wel niet denken van mij?” dwarrelen door je hoofd. Door onze emoties kunnen we vaak niet goed relativeren. We herkennen allemaal wel de emoties en hebben dezelfde gevoelens, maar we doen er niet altijd wat mee. Zou dat er mee te maken kunnen hebben dat we geen hulp durven te vragen? Of heeft het vooral te maken met ons zicht… Waar kijken we eigenlijk naar?

Alarmen

Ons lijf alarmeert ons elke dag. Telkens als ik kinderen en hun ouders begeleid zie ik weer hoe mooi en duidelijk ze de alarmen laten zien. De omgeving noemt dit vaak het lastige gedrag. Maar juist dat gedrag vertelt ons iets. Luister en kijk daar naar, kijk naar wat je echt ziet en vul het niet zelf in of bagatelliseer het niet. Laat je kind zijn of haar versie van het verhaal vertellen. Gedrag heeft iets te vertellen. Elke keer weer blijf ik verwonderd over het feit hoe je door een spel of door tekenen de signalen die het kind laat zien in het gedrag voor ouders kunt vertalen. Het werkt zo behulpzaam voor het hele gezin, want vaak is het kind niet het probleem, maar hebben juist ouders hulp nodig.

Eye opener

Een tijdje geleden kreeg ik de vraag om een vader en moeder met het veranderende gedrag van hun dochter van 7 jaar te helpen. De vader was behandeld voor kanker en voor nu schoon verklaard. Het gedrag van hun dochter was niet prettig; veel boosheid en ze was erg in zichzelf gekeerd. Ze maakten zich zorgen om haar. Ze hadden haar al uitgelegd dat papa weer beter was, maar dit bracht geen verandering in haar gedrag. We hebben tweemaal een gezinssessie gedaan. Met poptalk heeft de dochter haar verhaal mogen vertellen over wat er was gebeurd en wie er belangrijk zijn voor haar. Aan het einde van de tweede sessie vertelde haar vader hoe blij hij was dat ik het gedrag van zijn dochter kon vertalen en hoe waardevol hij het vond dat ik met hen meekeek zonder oordeel, maar met aandacht en tijd. Hij vertelde dat hij het gedrag van zijn dochter wel herkende in het spel waarbij zijn dochter haar verhaal deed, maar dat hij het alleen maar zag als lastig gedrag. De manier waarop ik er naar keek en hen dat liet inzien gaf zoveel meer rust en een gevoel van controle. Het gedrag van zijn dochter veranderde al na slechts één sessie. Niet alleen het gedrag van zijn dochter, maar ook zijn eigen kijk op het gedrag veranderde. Hij was erg blij dat hij mijn hulp had ingeroepen. Het maakte hem sterker als vader en als man. Hij gaf aan zo bezig te zijn met zijn ziekteproces, maar dat hij had gewild dat hij eerder afwist van mijn werk, zodat zij eerder geholpen hadden kunnen worden. Hij vatte het als volgt samen: “Wat jij laat zien is voor mij echt een eye opener!”

Een jongen van tien jaar is al zijn hele leven ziek. Hij verbaast alle doktoren en mensen om hem heen. Het is een prachtige jongen vol levenslust en plezier. Hij ziet in alles het positieve ondanks zijn pijn en dagelijkse kwelling van prikken, beperkingen, zorg en 24-uurs infuustherapie. De laatste tijd neemt zijn gezondheid af. Hij heeft steeds meer pijn en er ontstaan spontaan bloedingen in zijn hoofd. De artsen zouden willen weten hoe hij tegen de dood aankijkt.

Ik begeleid deze jongen al tien jaar als verpleegkundige, de laatste twee jaar ook als verliesbegeleider. Ik ondersteun hem om zijn angsten en emotie te begrijpen zodat ze hem niet in de weg zitten in zijn ziekteproces. Hij weet dat ik kom om over de dood te praten.

‘poptalk’

Bij binnenkomst geeft hij duidelijk en luid aan geen zin te hebben om te praten. Wanneer hij mij bakken ziet neerzetten komt hij nieuwsgierig aanrollen in zijn rolstoel. Wat heb je daar? Vraagt hij. Ik zeg “Ik hoorde dat je geen zin hebt om te praten, dat snap ik helemaal. Praten is stom. Daarom heb ik ‘poptalk’ meegenomen.” Nieuwsgierig kijkt hij in de bak met poppetjes en onderdelen. Heel rustig beginnen we met de poppetjes te spelen, hij kiest een poppetje voor zichzelf, zijn ouders en de dokters.

Ik volg hem in zijn spel, vraag af en toe iets, maar laat hem leiden. Ik vraag of hij weet dat hij doodgaat. Dat weet hij: “Dat hebben papa en mama mij verteld. Maar wanneer ik doodga weet niemand. Soms wil ik wel dood, omdat het echt stom is, alle behandelingen en prikken en de pijn”, zegt hij. Ik vraag of hij mij kan laten zien wat er gebeurt als het poppetje van hem doodgaat. Hij laat met een traan en een lach zien waar hij bang voor is en spreekt zijn zorgen uit.

Pure beleving

Met de poppetjes onderzoeken we wat hij nodig heeft, wat fijn is en wat niet. Hij gaat volledig zijn gang en voert de regie. Soms is het stil, huilt hij en schuift met de verschillende poppetjes op tafel. “Zo,” zegt hij, “dat is het, nu weet ik wat er gebeurt! Ik kom in de hemel en kan mijn familie altijd zien en in hun hart ben ik bij hen!” Een diepe zucht volgt.

In mijn ogen voel ik de tranen branden. Wat is dit bijzonder en waardevol voor zowel hem als mij. De puurheid en openheid waarmee hij de dood en het doodgaan visueel maakt is zo mooi en niet in woorden te omschrijven. Geen oordeel, geen veroordeling maar de pure beleving op zijn manier, op zijn tempo als tienjarige jongen en ik mocht daarbij zijn als verliesbegeleider. Dankbaar en ontroerd.

Ik zit naar een uitzending te kijken van het programma ‘over mijn lijk’. Een bijzonder mooi programma dat de wereld een inkijk geeft hoe het is om te leven met de wetenschap dat je niet lang meer te leven hebt. De aflevering raakt mij omdat zowel een gezin als een jongere een inkijk geeft in hun leven met ziekte, rouw en verlies en waar de verbinding centraal staat.

Het jonge gezin dat voor de onmogelijke keuze staat om wel of niet een experimentele behandeling te starten in Amerika. De twijfel en de onvermijdelijke vraag ‘zal het helpen?’ met als -al even onvermijdelijk- antwoord: ‘Als ik niks doe ga ik ook dood!’ Je ziet de enorme verschillen in hoe ze beiden met de situatie omgaan. Hij is heel stil en in zichzelf gekeerd, zij praat over de situatie, de keuzes, haar emoties en relativeert het geheel. Maar het mooiste vind ik dat ze elkaar in hun waarde laten, ieder mag op zijn eigen manier met dit (rouw)proces omgaan maar ze blijven met elkaar in verbinding.

Elk rouwproces is uniek

In de praktijk zie ik het vaak anders. Wanneer er ziekte of rouw in een relatie voorkomt, komt de relatie daardoor onder druk te staan of eindigt zelfs doordat ze elkaar letterlijk kwijtraken in het verdriet. Er wordt vaak (onbewust) een oordeel gegeven over iemands manier van rouwen. Hij of zij huilt teveel, werkt te hard, zondert zich af, praat niet of praat teveel, het is al een half jaar geleden, het moet nu maar klaar zijn, en zo zijn er nog meer oordelen te noemen. Elk rouwproces is uniek en heeft geen tijdsduur. Door deze oordelen bestaat de kans dat je de verbinding met elkaar verliest en elkaar kwijtraakt. Wat je nodig hebt, is onvoorwaardelijke steun van je partner en omgeving: dichtbij en veraf, nu en later wat je ook kiest, doet of ervaart.

In deze aflevering zie ik ook een heel jong meisje, zestien jaar en al een aantal jaren ziek. Haar gezondheid gaat razendsnel achteruit en de artsen geven haar nog een paar weken. Ze houdt zich erg sterk maar wanneer er na een scan weer slecht nieuws komt breekt ze in tranen en ziet ze af van verdere behandeling voor de bijgekomen klachten. Ondanks dit kan ze toch een paar weken later haar zeventiende verjaardag vieren met veel vrienden en familie. Ze kiest bewust voor het lied ‘Happy Birthday’, omdat ‘lang zal ze leven’ ongepast is en confronterend is in haar situatie, zo legt ze het uit. Ze vertelt, en je ziet ook, hoe ze de steun van familie en vrienden nodig heeft om er uit te halen wat er nog inzit en te kunnen dealen met deze situatie. De steun geeft kracht en energie. Weten dat je heel snel dood gaat en steeds verder achteruitgaat is heel dubbel. Je geniet van alle extra tijd, je maakt bewust herinneringen voor de nabestaande en leeft met de dag.

Geen handleiding

Een ziekbed geeft de tijd om naar het moment van het gemis/overlijden toe te werken maar doet je ook beseffen wat er nog komen gaat zeker als nabestaande. Straks nooit meer compleet zijn als gezin, altijd iemand moeten missen…Een handleiding die vertelt hoe om te gaan met het gemis, is er niet. Het is ervaren, voelen, doorleven en overleven, vallen en opstaan, het meedragen doet iedereen op zijn eigen manier. Verwerken is een illusie, het gemis vormt je en je draagt het de rest van je leven met je mee.

Je toekomstbeeld aanpassen aan de nieuwe situatie zonder degene maar met altijd een verbinding naar het verleden met degene. Ik weet uit eigen ervaring en van alle mensen die ik heb begeleid dat er een leven voor het overlijden is en een leven na het overlijden. Twee werelden.

Twee werelden die allebei op zijn unieke manier ervaart ondanks hetzelfde gemis, het is belangrijk om elk je eigen proces daarin te volgen en die van de ander te respecteren, maar houdt verbinding met elkaar en met de 2 werelden van voor en erna! Verbonden blijven is doorleven.

Gedicht;

Twee werelden zo ver van elkaar

En tegelijk ook zo dichtbij

Twee werelden welke is de werkelijkheid

Een strijd die is gestreden

Hoe lang gaat het nog duren?

Verdriet, boosheid, zorgen en schuld

Twee werelden zo ver uit elkaar

Zo dichtbij, houden van……..

Twee werelden.

Een collega van mij belt mij op in de eerste week van het nieuwe jaar. Haar buurvrouw is ten einde raad, ze ziet haar halfzusje worstelen met alle emoties en de situatie waarin ze zich bevindt. Haar halfzusje van 17 heeft een paar maanden geleden haar moeder verloren en zit momenteel in haar examenjaar. Het gaat niet goed met haar.

Weinig ruimte om te rouwen

Ze is niet alleen haar moeder verloren maar ook haar thuis. Haar ouders zijn al jaren gescheiden en door het overlijden van haar moeder moet ze nu weer bij haar vader wonen in het ouderlijk huis. De relatie met haar vader is niet goed en er is nauwelijks ruimte om te rouwen. Een jaar geleden kwam de diagnose voor de tweede keer dat haar moeder borstkanker had. Al snel na de diagnose werd duidelijk dat er veel uitzaaiingen waren en behandelen niet meer mogelijk was.

Ze heeft haar moeder heel intensief bijgestaan tijdens haar ziekbed en bij het overlijden en daarnaast haar schoolwerk proberen bij te houden. Maar nu is ze na een heftige ruzie met haar vader helemaal in zichzelf gekeerd en niemand kan haar bereiken. Ik krijg de vraag of ik kan helpen en ze mijn telefoonnummer mag doorgeven. Uiteraard mag dat en ik wacht af. Tot mijn verbazing belt de vader mij kort daarna en vertelt kort waarom hij hulp nodig heeft. Volgens hem is het helemaal geëscaleerd.

Aan de keukentafel

Ik maak een afspraak om kennis te maken, ik tref een wat nerveuze vader en een zeer verdrietig en introvert meisje aan in de keuken van hun huis. Als ik haar vraag naar haar verhaal, kijkt ze afwachtend en met vragende ogen naar haar vader. Je ziet haar bijna denken: ‘Mag ik het zeggen? Wat kan wel en wat kan niet gezegd worden?’ Ze vertelt over haar moeder vol liefde en verdriet. Wat haar moeder voor haar betekende en hoe ze samen de afgelopen jaren niet alleen moeder en dochter waren, maar ook echt maatjes. Er komen veel emoties los en de tranen vloeien rijkelijk.

Ze kan het goed verwoorden en ook aangeven wat nodig is, maar er is een duidelijke spanning voelbaar aan de keukentafel. Ze vertelt ook dat ze zich zo alleen voelt bij haar vader thuis. Ze is moe, weet eigenlijk niet goed wat ze voelt en geeft aan geen ruimte te hebben om stil te staan bij het verdriet van haar moeder. School vraagt veel van haar en haar vader begrijpt haar niet. Ze voelt zich niet gehoord, ze wil zo graag een foto van haar moeder beneden in de woonkamer hebben als herinnering. Vader heeft aangegeven dit niet te willen: ‘hij is niet voor niks gescheiden’, was zijn antwoord.

Haar vader lijkt emotioneel niet beschikbaar te zijn voor dit meisje. Hij steunt haar bij praktische zaken, maar op emotioneel gebied sluit hij niet aan. Dat doet haar pijn en verdriet alsof haar moeder niet meer mag bestaan, het maakt haar boos. In de afspraken die volgen kijken we wat ze nodig heeft, hoe kan ze omgaan met het verlies en de leegte die ze voelt?

De situatie in beeld brengen

Door haar situatie in beeld te brengen met een opstelling wordt het heel duidelijk hoe eenzaam ze zich voelt, maar tegelijk kan ze ook zelf schuiven met de opstelling om te voelen en ervaren bij wie ze wel steun ervaart. Wat een bijzonder pad hebben we samen gelopen, prachtige werkvormen hebben we ingezet. We hebben samen teruggekeken naar het verleden: wat is er gebeurd? Wat draag je met je mee en hoe vormt dit jou? Dit was confronterend maar zeker ook helpend en verhelderend.

Bij wie kan je steun vinden en hoe hou je de herinnering van je moeder levend ondanks het gemis? We hebben met haar broer en halfzus een prachtig spel gespeeld ‘sterrenkaartjes’, dit gaf veel inzichten en mooie gesprekken. Het gaf haar zichtbaar energie en kracht om door te gaan en haar doel te bereiken. Ze heeft veel gehuild, gelachen en gepraat. Ik mocht daarbij zijn en af en toe sturen. Maar wat een veerkracht heeft dit meisje getoond!

Het verdriet en gemis is misschien niet minder geworden, soms zelfs nog wel meer. Maar door meer inzicht te krijgen, zich gezien en gesteund te voelen is het haar gelukt om te slagen voor haar VWO-examen. Een half jaar na het overlijden van haar moeder heeft ze vol trots haar diploma in ontvangst genomen en is ze verhuisd naar Amsterdam om daar haar droom te verwezenlijken.

Ze heeft het vooral zelf gedaan, maar zeker niet alleen.

Ik word gebeld op vrijdagochtend of ik met spoed bij een gezin kan komen. Moeder is net thuisgekomen uit het ziekenhuis en heeft te horen gekregen dat ze niet lang meer te leven heeft. De uitzaaiingen zitten overal en er is uitgesproken dat ze het einde van de maand niet gaat halen. Ze weten niet wat te doen met hun nog zeer jonge kinderen van 4 jaar en 2 jaar oud. ‘Wat vertel ik aan mijn kinderen? Kan het zelf niet eens bevatten. Hoe moet dat straks als ik er niet meer ben?’ Mijn hart scheurt bij dit bericht, natuurlijk kan ik komen en ik besluit om daar in het weekend nog heen te gaan om kennis te maken met het gezin.

Medische molen

Bij binnenkomst ligt een prachtige, maar zeer zieke vrouw in de woonkamer die het zichtbaar heel moeilijk heeft met ademhalen. De kinderen zijn logeren bij oma en opa zodat mama een beetje rust krijgt en ze komen later die dag naar huis. Ik hoor van beide ouders hun ingrijpende verhaal. Het begon allemaal 7 jaar geleden. Toen is de behandeling aangeslagen en is ze genezen van borstkanker. Helaas, net na de bevalling van hun jongste, kreeg ze weer klachten. Het hele traject van de medische molen begon weer opnieuw en wat een mooie tijd met het gezin had moeten zijn, stond vooral in het teken van behandelingen en ziekenhuis. Met goede hoop en verwachtingen ondergaat ze de behandelingen, het lukt om het gezinsleven zo goed mogelijk te laten verlopen ondanks de bijwerkingen. Familie en vrienden staan in deze tijd voor hen klaar en nu ook helpen ze waar nodig, wat ze allebei erg fijn vinden.

Mama kan niet meer beter worden

De kinderen hebben ze verteld dat mama ziek is en dat de ze vaak naar de dokter moet want die gaat haar beter maken. Als mama in het ziekenhuis moest blijven kwamen de kinderen op bezoek en maakten tekeningen voor mama. Aan deze uitleg hadden de kinderen tot nu voldoende. Sinds een aantal weken merken ze gedragsveranderingen, vooral bij de oudste. Hij is veel boos, huilt vaak zomaar en hangt erg aan papa en mama. Er is nog niet verteld aan de kinderen dat mama niet meer beter kan worden, want hoe vertel je dat? Jonge kinderen hebben het besef van doodgaan nog niet, ze denken dat dit iets tijdelijks is. Ik vertel dat de waarheid op het ontwikkelingsniveau van het kind altijd het beste is, hoe moeilijk ook.

Samen nog herinneringen maken

Kinderen voelen heel veel maar kunnen het nog niet verwoorden. Daarom is het belangrijk om de kinderen op een speelse manier te leren hun gevoelens te verwoorden. Ouders dienen daarin als voorbeeld. Op verzoek van de ouders vertellen we samen door middel van het spelen met Playmobiel dat mama niet meer beter wordt. Eerst komt er vooral een reactie van ontkenning vanuit de jongste. Daarna komt er een heel vragenvuur vanuit de oudste over waar mama dan heen gaat en of mama dan verdrietig is? De jongste moet even huilen en zoekt fysiek contact bij vader. Ik vertel dat je mag huilen en boos mag zijn maar ook plezier mag maken met elkaar en papa en mama vertellen dat ze veel van hen houden. Altijd, ook als mama straks dood is. Papa zal er voor hen zijn als ze blij, verdrietig, bang of boos zijn. Na 15 minuten zijn de kinderen klaar met spelen en willen ze graag een filmpje kijken. Ik geef de ouders nog meer advies en uitleg over hoe je kinderen kan leren omgaan met de emoties die ze voelen en zien in deze periode. Ik laat een smiley bord achter met de basisemoties, bang, boos, blij en verdrietig. Als ze het niet kunnen zeggen dan kunnen ze het wel aanwijzen en op deze manier duidelijk maken wat ze voelen. Knuffels en aandacht van papa en mama zijn heel belangrijk. Samen nog herinneringen maken en deze vastleggen voor later.

Oprechte aandacht en de waarheid

De opluchting bij de ouders is zichtbaar na ons gesprek en zij kunnen hiermee aan de slag. Deze prachtige puurheid en het snelle schakelen van de kinderen vind ik zo bijzonder om elke keer weer te zien. Ze geven zo mooi en duidelijk hun grens aan in wat ze aankunnen. Als ze voor het moment voldoende hebben gehoord, schakelen ze over naar iets anders. Het is dus heel belangrijk om de kinderen daarin te volgen, dit benoem ik ook naar de ouders. Wij als volwassenen hebben een waardeoordeel aan de dood en het verlies gegeven. Kinderen hebben dit waardeoordeel niet en kijken naar hun omgeving hoe die ermee omgaat. Het is de taak van volwassenen om de kinderen met de emoties om te leren gaan. Het is enorm verdrietig en de impact is groot in hun jonge leven, daar is iedereen zich heel erg bewust van. We willen onze kinderen zo graag beschermen en behoeden voor het verdriet en de pijn. Het enige wat we de kinderen kunnen geven die te maken hebben met rouw of verlies is liefde, oprechte aandacht en de waarheid, daar hebben ze recht op!